Het jaarlijkse gokje van de virologen: zo komt het griepvaccin tot stand — en waarom het soms anders uitpakt
Photo: Whispyhistory, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Er zijn weinig medische handelingen die elk jaar opnieuw worden gedaan en toch elk jaar anders zijn. Het griepvaccin is er zo een. Waar de meeste vaccinaties decennia meegaan met dezelfde samenstelling, moet het griepvaccin jaarlijks worden bijgesteld. Dat roept bij sommigen vragen op: is het vaccin dan niet betrouwbaar? Het antwoord is het tegenovergestelde — de jaarlijkse aanpassing is juist het bewijs van een systeem dat nauwlettend volgt wat het virus doet. Een verhelderende terugblik op hoe het werkt.
Een virus dat zichzelf voortdurend herschrijft
Het griepvirus verandert voortdurend. Bij elke vermenigvuldiging treden kleine veranderingen op in de eiwitten aan de buitenkant van het virus — met name hemagglutinine (H) en neuraminidase (N), de letters die u kent van namen als H1N1 of H3N2. Ons afweersysteem herkent het virus aan die eiwitten. Verandert het virus genoeg, dan herkennen afweerstoffen van een eerdere infectie of vaccinatie het niet meer.
Daarom is griep een terugkerende gast: wie vorig jaar griep had of gevaccineerd werd, is dit jaar niet automatisch beschermd. Het virus is in de tussentijd van gezicht veranderd.
De wereldwijde voorspelmachine
Twee keer per jaar — in februari voor het noordelijk halfrond, in september voor het zuiden — komen vertegenwoordigers van nationale influenza-centra en de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) bijeen. Zij bekijken duizenden virusmonsters die het afgelopen halfjaar wereldwijd zijn verzameld en gesequenced, onder meer via het Nederlandse RIVM dat deel uitmaakt van dit internationale surveillancenetwerk.
De vraag die op tafel ligt: welke varianten zullen over zes tot acht maanden circuleren als de winter begint? Dat is geen gok uit de lucht, maar een statistische analyse van hoe stammen zich verspreiden, welke groeien en welke uitsterven. Op basis daarvan adviseert de WHO de samenstelling van het vaccin: meestal vier stammen, twee A-varianten en twee B-varianten.
Daarna begint een klok die tikt. Fabrikanten hebben slechts enkele maanden om de geselecteerde stammen te kweken, te verwerken en tientallen miljoenen doses te produceren — zodat de vaccinatiecampagnes in oktober kunnen starten.
Waarom de match soms mislukt
Soms gaat het mis. Het virus maakt tussen de voorspelling in februari en de griepepiek in januari onverwacht een sprong — een zogenoemde 'antigene drift'. Het vaccin dat is geproduceerd op basis van de voorspelde stam, blijkt dan minder goed aan te sluiten bij de variant die werkelijk rondgaat. Het gevolg: de effectiviteit in dat seizoen is lager dan gehoopt, soms substantieel lager.
Belangrijk om te benadrukken: ook een 'mismatch' is niet nutteloos. Een gedeeltelijke match levert nog steeds bescherming op — vaak tegen ernstiger verloop en opname in het ziekenhuis — en het afweersysteem dat via het vaccin is getraind, herkent verwante varianten beter dan een ongevaccineerd afweersysteem dat doet.
Wie komt in Nederland in aanmerking?
De jaarlijkse griepvaccinatie wordt aangeboden aan groepen bij wie griep een verhoogd risico op complicaties geeft. In grote lijnen:
- mensen van 60 jaar en ouder;
- mensen met chronische aandoeningen aan hart en longen, diabetes, nierfalen of een verminderde afweer;
- zwangere vrouwen in het tweede en derde trimester;
- bewoners van verpleeg- en verzorgingshuizen;
- medewerkers in de gezondheidszorg met directe patiëntencontacten.
De uitnodiging komt automatisch van de huisartsenpraktijk of via het Rijksvaccinatieprogramma. Wie niet tot een risicogroep behoort, kan het vaccin op eigen kosten halen bij de huisarts of een vaccinatiebureau.
Wantrouwen wegnemen met feiten
De jaarlijkse aanpassing van het vaccin wekt bij sommigen het idee dat het een onvolkomen product is. Het tegendeel is waar: het is een vaccin tegen een bewegend doel, en het systeem om dat doel jaarlijks te volgen is een van de meest georkestreerde inspanningen in de volksgezondheid. Miljoenen metingen, honderden laboratoria, een strenge toetsing van kwaliteit en veiligheid — alles om één ding te bereiken: de kans dat griep u dit winterseizoen ernstig raakt, verkleinen.
Het griepvaccin voorkomt niet elke infectie, en een gevaccineerde kan alsnog klachten krijgen. Maar de bescherming tegen ernstig verloop — longontsteking, ziekenhuisopname, overlijden — is aantoonbaar. Precies daarom herhaalt het ritueel zich elk najaar: niet omdat het vaccin tekortschiet, maar omdat het virus niet stilzit. En zolang dat zo blijft, schuiven de virologen volgend jaar weer aan — in Genève, Londen en Bilthoven — om het volgende seizoen te voorspellen.